गम्भीर पराजय पछि पनि नेताहरु सतही विश्लेषणमा सीमितदेखिन्छन् ः रामप्रसाद गैरे
गम्भीर पराजयपछि पनि नेपाली कांग्रेस लगायतका पुराना दलहरूमा आत्ममन्थनको गहिराइ देखिएको छैन । निर्वाचनमा किन पराजय भयो ? कहाँ चुकियो ?जनतासँगको सम्बन्ध किन कमजोर भयो ? यी मूल प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नुपर्ने बेलामा नेताहरू सतही विश्लेषणमा सीमित देखिन्छन् ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा धेरै उतारचढावहरू आए, धेरै आन्दोलनहरू भए, धेरै नेतृत्वहरू उदाए र अस्ताए, तर केही संस्थाहरू यस्ता थिए जसले समयको आँधीबेहरीलाई चिर्दै आफ्नो अस्तित्व मात्र होइन, आफ्नो प्रभावसमेत कायम राखे । तीमध्ये एक हो नेपाली कांग्रेस । करिब आठ दशक लामो इतिहास बोकेको यो पार्टी केवल एउटा राजनीतिक दल मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक चेतनाको मेरुदण्डका रूपमा स्थापित रहँदै आएको थियो । तर अहिलेको परिवर्तित राजनीतिक सन्दर्भले यस पार्टीलाई यस्तो मोडमा ल्याइपुर्याएको छ जहाँ यसको अस्तित्व, साख र भविष्य नै गम्भीर प्रश्नहरूको घेरामा परेका छन् ।

गत २१ फागुनमा सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनले नेपाली राजनीतिमा अभूतपूर्व परिवर्तन ल्याएको छ । लामो समयदेखि सत्ताको केन्द्रमा रहेका पुराना दलहरू अचानक जनताको विश्वासबाट वञ्चित भएका छन् । विशेषतः राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको अप्रत्याशित उदय र झन्डै दुईतिहाइ नजिकको बहुमतले पुराना दलहरूको धरातल हल्लाइदिएको छ । यसले केवल सत्ताको समीकरण मात्र बदलेको छैन, जनताको मनोविज्ञान र अपेक्षाको स्तरलाई समेत नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ ।

तर विडम्बना के छ भने यस्तो गम्भीर पराजयपछि पनि नेपाली कांग्रेस लगायतका पुराना दलहरूमा आत्ममन्थनको गहिराइ देखिएको छैन । निर्वाचनमा किन पराजय भयो , कहाँ चुकियो ?जनतासँगको सम्बन्ध किन कमजोर भयो रु यी मूल प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नुपर्ने बेलामा नेताहरू सतही विश्लेषणमा सीमित देखिन्छन् । कसैले टिकट वितरणलाई दोष दिन्छ, कसैले गठबन्धनलाई, त कसैले मतदाता नै अविवेकी भएको आरोप लगाउनसम्म पछि पर्दैन । यस्तो प्रवृत्तिले समस्या समाधान होइन, झन् गहिरो बनाउने संकेत गर्छ ।

विशेषगरी नेपाली कांग्रेसभित्रको अन्तरविरोध अहिले सतहमा मात्रै होइन, संरचनागत रूपमा नै गहिरिएको छ । पुस्तान्तरणको बहस लामो समयदेखि चल्दै आएको भए पनि व्यवहारमा त्यो लागू हुन सकेको छैन । पुराना नेताहरूले स्थान छाड्न नचाहने, नयाँ पुस्तालाई अवसर नदिने, र नेतृत्वमा निरन्तरता मात्र खोज्ने प्रवृत्तिले पार्टीभित्र निराशा बढाएको छ । यसले युवा मतदातालाई टाढा बनाएको छ, जसको फाइदा नयाँ शक्तिहरूले उठाएका छन् ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नेपाली कांग्रेसको भूमिका अत्यन्त महवपूर्ण छ । राणाशासनको अन्त्यदेखि लिएर बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापनासम्म यस पार्टीले नेतृत्वदायी भूमिका खेलेको थियो । जनआन्दोलनहरूमा यसको योगदान, लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताप्रतिको प्रतिबद्धता यी सबै कारणले यो पार्टी जनताको भरोसाको केन्द्र बनेको थियो । तर अहिले त्यही पार्टी जनताको नजरमा कमजोर, दिशाहीन र आन्तरिक रूपमा विभाजित देखिन थालेको छ ।

यसैबीच नेकपा एमाले र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी जस्ता अन्य पुराना दलहरूको अवस्था पनि धेरै फरक छैन । यी दलहरू पनि आन्तरिक रूपमा गुटबन्दी, नेतृत्व संघर्ष र नीतिगत अस्पष्टताबाट ग्रसित छन् । जनताको मुद्दाभन्दा पनि सत्ता समीकरणमा केन्द्रित राजनीति गर्दा उनीहरू जनताबाट टाढिँदै गएका छन् । परिणामतः नयाँ विकल्पको खोजीमा रहेका जनताले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीलाई अवसर दिएका छन् ।
यो परिवर्तन केवल एउटा निर्वाचनको परिणाम मात्र होइन, यो जनताको गहिरो असन्तुष्टि र परिवर्तनको आकांक्षाको अभिव्यक्ति हो । वर्षौंसम्म पुराना दलहरूले देखाएको अक्षमता, भ्रष्टाचार, वाचा पूरा नगर्ने प्रवृत्ति र जनतासँगको दुरीले अन्ततः जनतालाई नयाँ विकल्प रोज्न बाध्य बनाएको हो । यो सन्देश स्पष्ट छ, यदि पुराना दलहरूले आफूलाई समयअनुसार रूपान्तरण गर्न सकेनन् भने उनीहरूको भविष्य झन् अन्धकारमय हुनेछ ।

अब प्रश्न उठ्छ – के नेपाली कांग्रेस जस्तो ऐतिहासिक पार्टीले आफूलाई पुनर्जीवित गर्न सक्छ ? यसको उत्तर सजिलो छैन, तर असम्भव पनि छैन । यसको लागि पहिलो सर्त हो इमानदार आत्ममूल्यांकन । केवल औपचारिक बैठक, प्रतिवेदन र भाषणले केही हुने छैन । पार्टीले आफ्नो संरचना, नेतृत्व चयन प्रक्रिया, नीतिगत दिशा र जनतासँगको सम्बन्धलाई गहिराइमा पुनर्विचार गर्नुपर्छ ।

दोस्रो, पुस्तान्तरणलाई व्यवहारमा लागू गर्नुपर्छ । केवल भाषणमा युवा नेतृत्वको कुरा गर्ने होइन, वास्तविक रूपमा सक्षम, ऊर्जाशील र नयाँ सोच भएका युवालाई नेतृत्वमा ल्याउनुपर्छ । यसले पार्टीलाई नयाँ ऊर्जा दिनेछ र युवा मतदातासँगको दुरी घटाउनेछ । तेस्रो, नीतिगत स्पष्टता आवश्यक छ । आजको युगमा केवल पुरानो इतिहासको भरमा राजनीति चल्दैन । जनताले स्पष्ट योजना, कार्यान्वयन क्षमता र परिणाम चाहन्छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, पूर्वाधार – यी क्षेत्रमा ठोस नीति र कार्यान्वयनको प्रतिबद्धता देखाउनुपर्छ ।

जनतासँगको सम्बन्ध पुनस्र्थापित गर्नु अत्यन्त जरुरी छ । पार्टी कार्यालय र बैठककोठाबाट बाहिर निस्केर गाउँगाउँ, टोलटोलमा पुग्नुपर्छ । जनताको पीडा, समस्या र अपेक्षा बुझ्नुपर्छ । केवल निर्वाचनको बेला मात्र जनतासँग सम्पर्क राख्ने प्रवृत्ति त्याग्नुपर्छ । नेपालको राजनीति अहिले संक्रमणको चरणमा छ । पुराना शक्तिहरू कमजोर हुँदै छन्, नयाँ शक्तिहरू उदाउँदै छन् । यस्तो अवस्थामा नेपाली कांग्रेस जस्तो ऐतिहासिक पार्टीका लागि यो संकट मात्र होइन, अवसर पनि हो । यदि यसले समयको संकेत बुझेर आफूलाई रूपान्तरण गर्न सक्छ भने पुनः जनताको विश्वास जित्न सक्छ ।

तर यदि पुरानै शैली, पुरानै सोच र पुरानै नेतृत्वमा अडिग रह्यो भने इतिहासको एउटा अध्याय बनेर सीमित हुने खतरा पनि उत्तिकै छ । यो केवल एउटा पार्टीको कथा होइन, यो नेपालको लोकतन्त्रको कथा हो । यदि लोकतान्त्रिक शक्तिहरू कमजोर भए भने त्यसको असर सम्पूर्ण प्रणालीमा पर्छ । त्यसैले आज आवश्यक छ । आत्ममन्थन, सुधार र रूपान्तरण । नत्र इतिहासले कठोर निर्णय गर्न बेर लगाउने छैन ।

जेनजी पुस्ताले सडकदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म उठाएको प्रश्नले नेपालका पुराना दलहरूको जरा हल्लाइदियो । विशेषतः नेपाली कांग्रेसभित्र यो प्रभाव गहिरो रूपमा महसुस गरियो । पहिले पनि आलोचना नभएको होइन, भ्रष्टाचार, अकूत सम्पत्ति, सत्ताको दुरुपयोग जस्ता आरोपहरू वर्षौंदेखि लाग्दै आएका थिए । तर जेनजी आन्दोलनपछि ती आरोपहरू केवल आरोपमै सीमित रहेनन्, तिनलाई समर्थन गर्ने तथ्यांक, दस्तावेज र सार्वजनिक बहसहरूसमेत व्यापक बने । यसले पार्टीका नेताहरूलाई केवल राजनीतिक रूपमा होइन, नैतिक रूपमा पनि प्रश्नको घेरामा ल्यायो ।

यसअघि पार्टीभित्र देखिने आन्तरिक किचलो प्रायः नेतृत्व चयन, टिकट वितरण वा सत्ताको भागबन्डामा सीमित हुन्थ्यो । तर जेनजी विद्रोहपछि त्यो विवाद विचारधारा, कार्यशैली र भविष्यको दिशासम्म फैलियो । यही सन्दर्भमा गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा जस्ता नेताहरूले प्रतिनिधित्व गर्ने धार र सभापति शेरबहादुर देउवा सहितको संस्थापन पक्षबीच स्पष्ट विभाजन देखा पर्यो । यो केवल व्यक्तिको टकराव थिएन, यो दुई फरक राजनीतिक सोचको द्वन्द्व थियो । एकातिर परिवर्तन, पारदर्शिता र पुस्तान्तरणको माग, अर्कोतिर अनुभव, स्थायित्व र परम्परागत शक्ति संरचनाको निरन्तरता ।

महामन्त्री पक्षले उठाएको विशेष महाधिवेशनको माग वास्तवमा एउटा गहिरो असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति थियो । उनीहरूका लागि यो केवल नेतृत्व परिवर्तनको सवाल थिएन, पार्टीको आत्मा पुनःनिर्माण गर्ने प्रयास थियो । तर संस्थापन पक्षले त्यसलाई सहज रूपमा नलिनु, उदासीन देखिनु वा कतिपय अवस्थामा प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा अवरोध खडा गर्नुले विवादलाई झन् चर्कायो । अन्ततः परिस्थितिले यस्तो मोड लियो जहाँ गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माको अगुवाइमा विशेष महाधिवेशन सम्पन्न भयो ।त्यो महाधिवेशनले नयाँ नेतृत्व जन्मायो । गगन थापा सभापति र विश्वप्रकाश शर्मा उपसभापति बने । यो परिवर्तन धेरैका लागि आशाको किरण थियो, विशेषतः युवा पुस्ताका लागि । तर समयको अभावले त्यो आशालाई व्यवस्थित रूपमा कार्यान्वयन गर्ने अवसर भने पाएन । आमनिर्वाचनको मनोनयनको मिति नजिकिँदै गर्दा हतार–हतारमा उम्मेदवार छनोट गरियो, संगठनलाई सुदृढ बनाउने, रणनीति तय गर्ने र जनतासँग सम्बन्ध पुनस्र्थापित गर्ने काम अधुरै रह्यो ।

यसैबीच, संस्थापन पक्षको असहयोग भन्ने आरोपले पनि चुनावी परिणाममा प्रभाव पारेको भनाइ नयाँ नेतृत्वको छ । उनीहरूको दाबी अनुसार, पार्टीभित्रैबाट पूर्ण समर्थन नपाउँदा चुनावी अभियान प्रभावकारी बन्न सकेन । तर यो दाबीमा सर्वसम्मति भने छैन । संस्थापन पक्षका समर्थकहरू भन्छन् । यदि शेरबहादुर देउवाकै नेतृत्वमा निर्वाचनमा गएको भए अनुभव र नेटवर्कका कारण परिणाम राम्रो आउन सक्थ्यो । उनीहरू नयाँ नेतृत्वलाई अपरिपक्व, हतारिएको र रणनीतिक रूपमा कमजोर ठान्छन् ।

अर्कोतर्फ, परिवर्तनको पक्षमा उभिएका नेताहरूको तर्क फरक छ । उनीहरू भन्छन्, पुरानै नेतृत्वमा गएको भए परिणाम झन् निराशाजनक हुन सक्थ्यो, किनभने जनताको असन्तुष्टि मूलतः त्यही नेतृत्वप्रति केन्द्रित थियो । उनीहरूको बुझाइमा, नयाँ नेतृत्वले कम्तीमा पनि आशा जगाएको थियो, यद्यपि त्यो आशालाई परिणाममा रूपान्तरण गर्न पर्याप्त समय र तयारीको अभाव रह्यो । यसरी हेर्दा, अहिलेको पराजय कुनै एक कारणको परिणाम होइन । यो लामो समयदेखि थुप्रिँदै आएको असन्तुष्टि, आन्तरिक विभाजन, नेतृत्वको द्वन्द्व, रणनीतिक कमजोरी र बदलिँदो जनचेतनाको संयुक्त परिणाम हो । नेपाली कांग्रेसभित्रको यो द्वन्द्वले केवल पार्टीलाई कमजोर बनाएको छैन, यसले यसको पहिचान र भविष्यलाई समेत अन्योलमा पारेको छ ।यद्यपि, यही अन्योलभित्र सम्भावनाको बिउ पनि लुकेको छ । यदि पार्टीले यस अवस्थालाई गम्भीरतापूर्वक लिएर वास्तविक सुधारको बाटो समात्न सक्छ भने, यो संकट अवसरमा रूपान्तरण हुन सक्छ । तर यदि दोषारोपण, गुटबन्दी र आत्मरक्षाको राजनीतिमा नै अल्झिरह्यो भने, जेनजीले उठाएको प्रश्नहरू अझै तीव्र रूपमा फर्किनेछन् र त्यसबेला जबाफ दिन अझ कठिन हुनेछ ।

अहिलेको राजनीतिक परिदृश्यलाई नजिकबाट हेर्ने हो भने एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । यो केवल एउटा निर्वाचन परिणाम होइन, यो जनमानसको गहिरो मनोविज्ञानको विस्फोट हो । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको पक्षमा देखिएको जनलहर कुनै सामान्य समर्थन थिएनस यो परम्परागत राजनीतिक संरचनाप्रति जनताको असन्तुष्टि, निराशा र परिवर्तनको आकांक्षाको एकीकृत अभिव्यक्ति थियो । कतिसम्म भने, धेरै स्थानमा मतदाताले उम्मेदवारको नाम, पृष्ठभूमि वा क्षमता हेर्ने झन्झटसमेत गरेनन् । चुनाव चिह्न घण्टी नै भरोसाको प्रतीक बन्यो । यसले देखाउँछ यो चुनाव व्यक्ति वा कार्यक्रमभन्दा बढी भावनाको चुनाव थियो ।यस्तो अवस्थामा नेपाली कांग्रेस, एमालेजस्ता पुराना दलहरूले पराजय बेहोर्नु केवल स्वाभाविक मात्र होइन, लगभग अपरिहार्य नै थियो । तर यति ठुलो राजनीतिक सन्देश पाएपछि पनि आत्मसमीक्षाको गहिराइमा नपुग्नु भने गम्भीर कमजोरी हो । पराजय किन भयो भन्ने प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्नुपर्ने बेलामा, उल्टै विवादलाई गहिरो पार्दै ऊर्जा खर्च भइरहेको देखिन्छ । नेपाली कांग्रेसले औपचारिक रूपमा बैठक गरेर चुनावी समीक्षा गरे पनि त्यो समीक्षा निष्पक्ष, आलोचनारहित र सबैलाई स्वीकार्य बन्न सकेन । यसले झन् पार्टीभित्रको अविश्वास बढाएको छ ।

यसै सन्दर्भमा सभापति गगन थापाको राजीनामा प्रकरणले थप विवाद सिर्जना गर्यो । नैतिकताको आधारमा जिम्मेवारी लिँदै राजीनामा दिने घोषणा र त्यसलाई अस्वीकार गर्ने पूर्वनिर्धारित सेटिङ भएको भन्ने आरोपले जनमानसमा नकारात्मक सन्देश गयो । आलोचकहरूले यसलाई नाटकको संज्ञा दिन थाले, जसले पार्टीको विश्वसनीयतालाई अझ कमजोर बनायो । अझ रोचक र जटिल पक्ष के देखिएको छ भने विशेष महाधिवेशनबाट चयन भएको नेतृत्वकै टिकट लिएर चुनाव लडेका कतिपय नेताहरू अहिले त्यही नेतृत्वविरुद्ध सक्रिय देखिन्छन् । यसले पार्टीभित्रको सिद्धान्त र प्रतिबद्धताको प्रश्न उठाएको छ ।

चुनाव जित्न टिकट लिने तर परिणाम आएपछि जिम्मेवारीबाट पन्छिने प्रवृत्तिले संगठनात्मक नैतिकतालाई गम्भीर चोट पुर्याएको छ । यसको प्रतिक्रिया स्वरूप वर्तमान कार्यसमितिले पनि कडा रूप देखाउन थालेको छ । चुनावमा असहयोग गर्ने, मत नदिने वा भ्रातृ संगठनभित्रबाट नै अवरोध सिर्जना गर्नेहरूलाई कारबाही गर्ने चेतावनी दिइएको छ । तर प्रश्न उठ्छ, के कारबाही नै समाधान हो ? वा यो केवल लक्षणमाथि उपचार गर्ने प्रयास मात्र हो ?

वास्तविकता के हो भने, नेपाली कांग्रेसभित्रको समस्या व्यक्तिविशेषको होइन, संरचनागत हो । जब पार्टीभित्र विश्वास हराउँछ, साझा लक्ष्य हराउँछ, र व्यक्तिगत स्वार्थ हाबी हुन्छ, तब यस्तो अवस्था आउँछ । अहिले देखिएको गुटबन्दी, आरोप–प्रत्यारोप र असहयोग त्यही गहिरो रोगका लक्षणहरू हुन् । अर्कोतर्फ, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदयले एउटा नयाँ मापदण्ड स्थापित गरिदिएको छ । जनताले अब विकल्प खोज्न डराउँदैनन् । उनीहरू परम्परागत निष्ठाभन्दा परिणाम र विश्वासलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् । यसले पुराना दलहरूलाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ, सुध्रिनुस्, नत्र विस्थापित हुनुस् ।

यस्तो अवस्थामा नेपाली कांग्रेसका लागि सबैभन्दा ठुलो चुनौती भनेको बाहिरी प्रतिद्वन्द्वी होइन, भित्री एकता हो । यदि पार्टीले आफ्नो आन्तरिक द्वन्द्व समाधान गर्न सकेन भने, कुनै पनि बाह्य रणनीति प्रभावकारी हुन सक्दैन । अहिलेको संकटले एउटा कठोर सत्य उजागर गरेको छ, जनताको विश्वास गुमाउन समय लाग्दैन, तर त्यो विश्वास पुनः प्राप्त गर्न अत्यन्त कठिन हुन्छ । त्यसैले अबको बाटो स्पष्ट हुनुपर्छ – इमानदार आत्मसमीक्षा, वास्तविक सुधार र व्यवहारमा एकता । नत्र, आज देखिएको पराजय भोलि अझ ठुलो राजनीतिक विस्थापनको संकेत मात्र सावित हुनेछ ।