—प्रेमचन्द्र झा
मरुभूमिको तातो हावामा इतिहास कहिल्यै पूर्ण रूपमा सुक्दैनस त्यहाँ सधैं केही न केही चिसोपन बाँकी रहन्छ नै याद, पीडा र प्रतिरोधको रूपमा । इरान केवल एउटा भूगोल होइन, बरु एउटा जीवित अनुभव हो, जहाँ समयले बारम्बार परीक्षा लिएको छ र मानिसहरूले बारम्बार आफूलाई पुनःपरिभाषित गरेका छन् । शक्तिशाली राष्ट्रहरूको दबाब र धम्कीबीच पनि इरानको माटोले एउटा अनौठो प्रतिज्ञा बोकेको देखिन्छ–झुक्नुभन्दा टुक्रिनु ठीक ।
तर यथार्थ सधैं कविता जस्तो सरल हुँदैन । इरान र संयुक्त राज्य अमेरिका बीचको सम्बन्ध कुनै एक क्षणको टकराव होइनस यो दशकौँदेखि बुनिँदै आएको अविश्वासको जाल हो । सन् १९५३ को राजनीतिक परिवर्तन, जसले निर्वाचित नेतृत्वलाई हटायो, इरानी स्मृतिमा अझै गहिरो छ । त्यसपछि भएको इस्लामिक क्रान्तिले केवल शासन परिवर्तन गरेन, बरु आत्मनिर्णय र बाह्य हस्तक्षेप विरुद्धको नयाँ पहिचान घोषणा ग¥यो ।
क्रान्तिपछि भएको होस्टेज संकटले दुई देशबीचको दूरीलाई कूटनीतिक मात्र होइन, भावनात्मक रूपमा पनि गहिरो बनायो । त्यसयता सम्बन्ध कहिल्यै स्थिर भएनस कहिले प्रतिबन्ध, कहिले वैचारिक संघर्ष, कहिले परोक्ष युद्ध टकराव विभिन्न रूपले निरन्तर रह्यो ।
समय बदलियो, तर द्वन्द्वको मूल स्वर उस्तै रह्यो । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको कार्यकालमा “अधिकतम दबाब” नीति अघि सारियो । आणविक सम्झौता तोड्ने निर्णय केवल कूटनीतिक होइन, शक्ति प्रदर्शनको संकेत पनि थियो । त्यसपछि आर्थिक नाकाबन्दी कडा हुँदै गयो ।
प्रतिबन्धहरूको असर केवल सरकारमा सीमित रहेनस त्यसले सामान्य नागरिकको जीवनमा गहिरो चोट पु¥यायो । मुद्रास्फीति बढ्यो, रोजगारी घट्यो, र दैनिक जीवन कठिन बन्यो । यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ राष्ट्रभक्ति के हो ? बाह्य शत्रुविरुद्ध उभिनु मात्र कि आफ्नै आन्तरिक कठिनाइसँग जुध्नु पनि ?
यही प्रश्नबीच इरानका सडकहरू कहिलेकाहीँ भरिन्छन् । त्यहाँ उभिने मानिसहरू एकै प्रकारका हुँदैनन् । कोही बाह्य हस्तक्षेप विरुद्ध, कोही आफ्नै सरकारप्रति असन्तुष्ट र धेरैजसो दुवैबीच अल्झिएका हुन्छन् । यही विविधताले इरानलाई जटिल सामाजिक यथार्थ बनाउँछ ।
अमेरिकी कठोर नीतिहरू र धम्कीहरूका बीच इरानी समाजमा आत्मसम्मान र पहिचानको भावना झन् बलियो बनेको देखिन्छ । मानिसहरू सडकमा उत्रिन्छन् केवल विरोधका लागि होइन, आफ्नो अस्तित्व पुष्टि गर्न पनि । उनीहरूको आवाज इतिहासले सिकाएको दृढताले भरिएको हुन्छ । तर प्रश्न रहन्छ के यी टकरावहरूले शक्ति सन्तुलन बदल्छन् ? वा यो केवल रणनीतिक विश्राम हो, जहाँ दुवै पक्षले समयअनुसार आफ्ना कदम पुनः मूल्याङ्कन गर्छन् ?
वास्तवमा दुवै पक्षले प्रत्यक्ष युद्धबाट टाढा रहने निष्कर्ष निकालेका देखिन्छन् । यो कमजोरी होइन, बरु लागत, जोखिम र परिणामको गहिरो विश्लेषण हो । युद्धले केवल सीमा होइन, अर्थतन्त्र, समाज र भविष्यलाई समेत प्रभावित गर्छ । त्यसैले दुवैले एउटा अदृश्य सीमारेखा स्वीकार गरेका छन् । जहाँसम्म जान सकिन्छ, तर पार गर्नु हुँदैन ।
यस अवस्थाले आजको विश्व राजनीतिमा “न पूर्ण युद्ध, न पूर्ण शान्ति”को स्थिति सिर्जना गरेको छ । कहिलेकाहीँ तनाव चुलिन्छ, कहिलेकाहीँ घट्छ, तर स्थायी समाधान भने देखिँदैन ।
“अमेरिका घुँडा टेक्यो” भन्ने अभिव्यक्ति भावनात्मक रूपमा आकर्षक भए पनि विश्लेषणात्मक रूपमा अधुरो छ । अमेरिका अझै पनि विश्व शक्ति हो । सैन्य, आर्थिक र कूटनीतिक
रूपमा । तर इरानले पनि देखाएको छ कि सबै दबाब प्रभावकारी हुँदैनन् । प्रतिबन्धहरूले चोट पु¥याउँछन्, तर सधैं नियन्त्रण ल्याउँदैनन् धम्कीहरूले डर देखाउँछन्, तर आत्मसमर्पण सुनिश्चित गर्दैनन् ।
त्यसैले यो कथा विजय वा पराजयको होइन, सन्तुलनको हो । यस्तो सन्तुलन जहाँ दुवै पक्ष आफूलाई बलियो देखाउन खोज्छन्, तर पूर्ण टकरावबाट जोगिन पनि बाध्य हुन्छन् । यही अस्थिर सन्तुलनले ठूलो युद्धलाई रोकिरहेको हुन्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको भूमिकाले पनि यो जटिलतालाई थप बढाउँछ । केही राष्ट्रहरू कूटनीतिक समाधान खोज्छन्, केही आफ्नो स्वार्थ अनुसार पक्ष लिन्छन्, र केही तटस्थ रहन्छन् । यसले देखाउँछ कि विश्व कुनै एक दिशामा मात्रचल्दैन यहाँ धेरै शक्ति र विचारहरू एकैसाथ क्रियाशील हुन्छन् ।
इरानमा राष्ट्रभक्ति केवल झण्डा वा नारामा सीमित छैन । यो इतिहासको अनुभव, बाह्य दबाब, आन्तरिक चुनौती र भविष्यप्रतिको आशाको मिश्रण हो । मानिसहरू आफ्नो देशलाई माया गर्छन्, तर त्यसको अर्थ सरकारसँग सधैं सहमत हुनु होइन । कहिलेकाहीँ प्रेम नै आलोचनाको रूपमा व्यक्त हुन्छ ।
त्यसैले इरानको कथा एउटै कोणबाट बुझ्न सकिँदैन । त्यहाँ प्रतिरोध छ, तर थकान पनि छ। साहस छ, तर डर पनि छ । एकता छ, तर विभाजन पनि छ । यही बहुआयामिकता नै वास्तविकता हो ।
अन्ततः प्रश्न उठ्छ कि राष्ट्रिय स्वाधीनता के हो ? के यो केवल बाह्य शक्तिलाई चुनौती दिने क्षमता हो रु वा आफ्नै समाजलाई न्यायपूर्ण र स्थिर बनाउन सक्ने क्षमता पनि हो ?
इरानले देखाएको छ कि दबाबका बीच पनि राष्ट्र आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्छ । तर अस्तित्व जोगाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ ।
यसैले यो कथा न पूर्ण विजयको हो, न पूर्ण पराजयको । यहाँ केवल निरन्तर संघर्ष छ—शक्ति र प्रतिरोधबीच, दबाब र आत्मसम्मानबीच, यथार्थ र भावनाबीच । र सायद यही संघर्ष नै इतिहासलाई निरन्तर अघि बढाउने वास्तविक शक्ति हो ।
