विश्वास पराजुली
नेपाललाई रुखको धनी, अर्थात् वनसम्पदामा सम्पन्न देश भनिन्छ । यो सत्य जस्तै लाग्छ—जता हेरे पनि रुख नै रुख। विभिन्न प्रजाति, रङ र रूपका रुखहरू । कतै चौतारी बनेर शीतलता दिन्छन्, त कतै अटल उभिएर सहारा दिने काम गर्छन् । परिवर्तनको सम्पूर्ण चक्र मानौँ यिनै रुखहरूले भोगेका छन्—बुट्यानबाट सुरु भई, वयस्क हुँदै अन्ततः बुढो रुखमा रूपान्तरण । आज हामी त्यही बुढो रुखको कथा गर्दैछौं ।
सामान्यतया “बुढो रुख” भन्नेबित्तिकै अशक्त, विकासच्युत, केवल सहारामा उभिएको भन्ने धारणा हाम्रो समाजमा छ । तर हामीले कहिल्यै गहिरिएर सोचेका छौँ—ती बुढा रुखहरूले बोकेको इतिहास, अनुभव र सेवा कति विशाल छ रु लाखौँ फलफूल, छायाँ र संरक्षण दिएर त्यो रुखले समाजलाई निरन्तर सेवा गरेको हुन्छ । वास्तवमा, त्यो बुढो रुख विकासको पूर्ण चक्रको सशक्त प्रतीक हो—अकाट्य, अटल र अर्थपूर्ण ।
आजको आधुनिक युगमा, जब विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि हुँदैछ, विकासका नाममा बढ्दो दोहन र विनाशले यस्ता रुखहरूको अस्तित्व संकटमा पार्दै गएको छ । कहिले घामको प्रचण्ड ताप, कहिले हसिया–हथौडाको चोट, त कहिले परिवर्तनका कर्कश आवाजहरू—यी सबैका बीच पनि त्यो बुढो रुख अझै ठिङ्ग उभिएको छ । सहनशीलता र दृढताको जीवित उदाहरण बनेर ।
त्यही बुढो रुख अहिले संकटमा छ । विपीको विचारधारा र मिहिनेतले रोपिएको त्यो रुखलाई मातृकाप्रसाद कोइरालाले मलजल गरेर हुर्काउने वातावरण निर्माण गरे । अन्ततः २००७ साल फाल्गुन ७ गतेको ऐतिहासिक आन्दोलनले राणाशासनको जरा उखेल्दै देशलाई प्रजातन्त्रको स्वच्छ हावामा सास फेर्न दियो ।
समय बित्दै गयो । २०१७ साल पुस १ गते राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकारलाई बर्खास्त गर्दै दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए । त्यसपछि त्यो रुख वयस्क बन्यो—संघर्षशील, सबल र अनुभवी । यही वयस्क रुखले २०४६ सालको जनआन्दोलनमा फेरि एकपटक देशलाई प्रजातन्त्रको उज्यालोमा
ल्यायो । आँधीबेहरीसँग जुध्दै, जनताको चाहनालाई आत्मसात् गर्दै, त्यो रुख निरन्तर उभिरह्यो ।
तर समय सधैँ एउटै हुँदैन । २०६२÷६३ को जनआन्दोलनले फेरि ठूलो परिवर्तन ल्यायो । जनताको बलिदान र संघर्षले गणतन्त्रको स्थापना गरायो । त्यसमा पनि त्यो वयस्क रुखले आफ्नो शक्ति संकलन गर्दै जनताको आवाजलाई समर्थन
ग¥यो । यसले प्रमाणित ग¥यो कि यसको शक्ति केवल वर्तमानको होइन, विगतदेखि सिँचित गहिरा जराको परिणाम हो ।
यद्यपि, समयक्रममा त्यो रुखमाथि “बुढो” भन्ने आरोप लाग्न थाल्यो । एउटै नेतृत्वमा केन्द्रित रहनु, विचारमा स्थिरता आउनु, र परिवर्तनप्रति ढिलो प्रतिक्रिया दिनुजस्ता कारणहरूले यसको हरियालीमा कमी देखिन थाल्यो । शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा पार्टीले धेरै उपलब्धि हासिल गरे पनि, वैचारिक स्पष्टता र सञ्चालन शैलीमाथि प्रश्नहरू उठिरहे ।
नयाँ पुस्ताको उदयसँगै नयाँ आवाजहरू बुलन्द हुन थाले । परिवर्तनको माग तीव्र भयो । जनआक्रोश, असन्तुष्टि र आशाका स्वरहरूले देशभर तरंग सिर्जना
गरे । यो अवस्था मानौँ नयाँ युगको प्रसव पीडा थियो—जहाँ पुरानो र नयाँबीच संघर्ष चलिरहेको थियो ।
यसै क्रममा “प्रतिरोपण” को अवधारणा अगाडि आयो—जरा उही, तर हाँगाबिँगा नयाँ । गगन थापाले अघि सारेको यो विचारले पुरानो संरचनाभित्रै नयाँ ऊर्जा भर्ने प्रयास ग¥यो । यो केवल नेतृत्व परिवर्तन होइन, सोच र कार्यशैलीको रूपान्तरणको संकेत पनि हो ।
तर चुनौती अझै उस्तै छ । २०७९ को निर्वाचनमा आएको गिरावटले स्पष्ट सन्देश दिएको छ—समयसँगै परिवर्तन आवश्यक छ । इतिहासलाई सम्मान गर्दै, वर्तमानलाई बुझ्दै, भविष्य निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता अझ स्पष्ट भएको छ ।
महाभारतको उदाहरण यहाँ सान्दर्भिक देखिन्छ । उत्तराधिकारको विवाद, अहंकार, षड्यन्त्र र मोहले ठूलो युद्ध निम्त्यायो । आजको सन्दर्भमा पनि यस्ता तत्वहरूले विभाजन र द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छन् । त्यसैले विवेक, सहमति र दूरदृष्टि अत्यावश्यक छ ।
हामीले बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा के हो भने—रुखको मूल्य केवल यसको हरियालीमा होइन, यसको जरामा
हुन्छ । त्यो जरा जसले माटोलाई समातेको हुन्छ, जसले वर्षौँको संघर्ष सहेको हुन्छ । तर, जरा मात्र भएर पनि हुँदैन—नयाँ पालुवा, नयाँ हाँगाहरू पनि आवश्यक हुन्छन् ।
आजको आवश्यकता भनेको सन्तुलन हो । पुरानो अनुभव र नयाँ ऊर्जा बीचको समन्वय । यदि हामीले पुरानोलाई मात्र हटायौँ भने, इतिहास गुमाउँछौँ । र यदि नयाँलाई ठाउँ दिएनौँ भने, भविष्य गुमाउँछौँ ।
अन्ततः, त्यो बुढो रुख हाम्रो पहिचान हो—हाम्रो इतिहासको जीवित दस्तावेज । त्यसलाई जोगाउँदै, त्यसकै छायाँमा नयाँ सपना रोप्नु नै आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो । यही सन्तुलनमा नै हाम्रो स्थायित्व, प्रगति र समृद्धिको आधार निहित छ ।
